Impressie studiedag Lijden en liturgie

PEP Lijden en Liturgie

Vorige week vrijdag was de studiedag Lijden en liturgie in Kampen, een samenwerking van de ETF Leuven en Theologische Universiteit Kampen. Op het programma stonden de onderwerpen De plaats van lijden in de liturgie: analyse van een kerkdienst (Léon van Ommen), De leider als liturg, de liturg als leider (Hans Schaeffer) en Lijden en het Heilig Avondmaal: Een instrument om de beleving van het Heilige Avondmaal te analyseren (Jasper Bosman). Daarnaast gaf elke spreker een workshop n.a.v. zijn onderwerp. Degenen die mijn blog wat beter kennen zullen weten dat ik een lans wil breken voor meer aandacht voor het lijden in de (evangelische) eredienst. Deze dag kon ik dus niet aan mij voorbij laten gaan. Dat is overigens helaas wel gebeurt met het eerste half uurtje. Iets met de NS, in Zwolle aankomen met vertraging en na een flinke sprint het boemeltje naar Kampen zien wegrijden…

De plaats van lijden in de liturgie

Die vertraging was jammer, want daardoor heb ik een deel gemist van de lezing van Léon van Ommen (werkzaam aan de ETF Leuven). Hij voltooide vorig jaar zijn dissertatie Human Tears, Divine Tears: A Narrative Analysis of Anglican Liturgy in Relation to Stories of Suffering People. Hierover heb ik hem  destijds ook geïnterviewd (lees hier). Ik viel in op het moment dat hij sprak over dat in de relatie ruimte is voor gebrokenheid. De klaagpsalmen beginnen bijna altijd met de uitroep “mijn God”. Als we onze vragen niet aan God kunnen stellen, aan wie dan wel? Daarnaast houden ze de lijdende mens in de gemeenschap, maar ook God. Léon stelde dat God lijdt: door Zijn volk (onze zonde), voor Zijn volk (Jezus’ offer) maar ook mét Zijn volk (vgl. de klaagzang van God in Amos 5). Dat laatste krijg minder aandacht. Zonde en het kruis komen wel aan bod, maar het is goed te beseffen dat God pijn heeft als het niet goed gaat met Zijn mensen.

Een mooi beeld dat Léon gebruikte is de cirkel van verdriet. Moeten we er omheen lopen? Moeten we de cirkel groter maken? Hij toont een fragment uit de film Inside Out (Binnenstebuiten), zie verderop het fragment in het Engels. In deze film worden de gevoelens van een meisje, Riley, gepersonaliseerd. Als er herinneringen verdwijnen is Bing Bong, Riley’s onzichtbare vriend, intens verdrietig. Plezier kan daar helemaal niets mee. Ze probeer Bing Bong op te beuren, maar dit komt niet binnen. Verdriet doet iets anders: ze troost Bing Bong, door te erkennen hoe erg het is wat er gebeurt. Ze komt in de cirkel van verdriet. Dat geeft Bing Bong weer moed, en beurt weer op. Plezier is verbaasd, hoe deed Verdriet dit? Een mooi fragment wat mij echt raakte, ook nu ik er weer over schrijf (en ik moet nu toch echt de héle film kijken, wij hebben hem nota bene in de kast staan, ik zie fragmenten als de kinderen kijken). De cirkel moet niet groter worden, we moeten samen het verdriet beleven en vandaar uit weer verder gaan. De voorganger heeft in de gemeente hierin een belangrijke rol. Hij heeft de meeste invloed op de eredienst (in evangelische erediensten hebben zangleiders trouwens ook een behoorlijke invloed!)

Lijden en het Heilig Avondmaal

Jasper Bosman, AIO bij de Theologische Universiteit Kampen, doet onderzoek naar de beleving van avondmaal. Bosman deed een uitspraak in de trant van: avondmaalsviering is niet alleen 4 mei, maar ook 5 mei. Er moet aandacht voor het lijden zijn, maar ook wat daarna komt. In de lezing wordt verslag gedaan van een pilotstudie, een opmaat naar een grotere studie. Hij heeft in drie representatieve Gereformeerd Kerken Vrijgemaakt op verschillende manieren de beleving van en ook wat meer statistische gegevens over het avondmaal onderzocht. Na een undercover bezoek aan een avondmaalsdienst zijn individuele gemeenteleden, in de gemeenten bestaande groepen en de predikanten geïnterviewd aan de hand van zes kenmerken: vorm, betekenis, gedrag, ruimte (fysiek, maar bijv. ook de ruimte om deel te nemen), de ervaring in relatie tot anderen en ten slotte in relatie tot God.

Het avondmaal wordt verschillend gevierd: de staande viering (iedereen loopt naar voren en ontvangt daar het avondmaal), zittend aan een tafel (in beurten nuttigt men brood en wijn aan een tafel) of staand in een kring (brood en wijn worden doorgegeven). De vorm die ik gewend ben – zittend in de rijen en zo het avondmaal ontvangen – kwam in deze gemeenten niet voor. Het avondmaal wordt ergens tussen de 8 en 12 keer per jaar gevierd (wat me meeviel: ik dacht in dit soort gemeenten tweemaandelijks). Wat opvalt in de interviews is dat de predikanten gemeenschap met Christus noemen, terwijl gemeenteleden alleen gemeenschap met elkaar benoemen. Mannen hadden een passiever beeld van God dan vrouwen. Iemand stelde een vraag over de vorm van het avondmaal. Hier werd een mooi voorbeeld genoemd: het avondmaal gekoppeld aan een inzameling voor de voedselbank. Een mooi idee wat ik meeneem!

Studiedag Lijden en Liturgie

Continuïteit NT en OT

Ik stelde aan Léon de prangende vraag: hoe om te gaan met het argument dat de klacht vooral iets van het Oude Testament? Dit is een argument wat ik regelmatig hoor. In het Nieuwe Testament vind ik hier inderdaad weinig over, ik denk vooral aan de uitspraak in Openbaring 6:9, 10:

Toen het lam het vijfde zegel verbrak, zag ik onder het altaar de zielen van hen die vermoord waren vanwege het woord van God en het getuigenis dat zij hadden afgelegd. Zij begonnen luid te roepen: ‘Hoe lang nog, heilige en waarachtige heerser, zult U het oordeel uitstellen en ons bloed niet wreken op de bewoners van de aarde?’

Léon benadrukt dat er continuïteit is tussen het Oude en het Nieuwe Testament. Hij vult de tekst uit Openbaring aan met enkele andere teksten uit het NT zoals Mattheus 2:18: “In Rama werd een stem gehoord, een hevig gejammer en geklaag. Rachel jammert om haar kinderen, en ze wil niet getroost worden, want ze zijn er niet meer.” (verwijzend naar Jeremiah 31:15), Mattheus 27:46, waar Jezus aan Psalm 22 refereert met de uitspraak “Mijn God, mijn God, waarom hebt U mij verlaten?” en Markus 10:46-52, waar Jezus een blinde man geneest na zijn roep om medelijden (terwijl het volk hem tot stilte maande).

De leider als liturg, de liturg als leider

De derde lezing is van Hans Schaeffer, lector aan de TU Kampen. Hij constateert een harde knip tussen gemeenteopbouw en liturgie. In gemeenteopbouw is veel aandacht voor discipelschap. Wordt dat ook niet gevormd door de liturgie? Hoe kan een kerkdienst hier aan bijdragen? Kern van de dienst is God eren rondom woord en sacrament. In de liturgie is impliciet een theologie aanwezig. Er wordt nogal wat gezegd (en gezongen), dit doet een appèl op ons leven. De liturg heeft hier een belangrijke rol. Hij is de interpreterende gids die de gemeente leidt in de identiteit van de gemeente. Dit is een samenspel van vier stemmen: de norm, wat men vindt, de formele theologie en wat er gebeurt. In de liturgie wordt de identiteit gebouwd. Dit vraagt specifieke vaardigheden van de liturg. In een kerkdienst kan niet voldaan worden aan alle emoties, er moet verbinding gezocht worden die alle emoties overstijgt, in afhankelijkheid van God. Schaeffer geeft aan dat in de dienst de ontvangende houding (van God) centraal staat. Zelf denk ik dat dit slechts één kant van de medaille is: wij geven ook onze aanbidding.

Ruimte scheppen voor lijdenservaringen in de eredienst: hoe doe je dat?

Ik kon kiezen uit drie workshops. Lastig, want ik vond ze alle drie interessant, toch sprak de workshop “Ruimte scheppen voor lijdenservaringen in de eredienst: hoe doe je dat?” door Léon van Ommen mij het meest aan, omdat ik hier ook graag meer mee zou willen doen in onze eigen erediensten. In een flinke groep gingen we het gesprek aan n.a.v. een vragen als: waarom lijden een plaats geven in de eredienst? en: hoe schep je ruimte voor het lijden in een eredienst? Er was voldoende gespreksstof! Er mag ruimte zijn voor lijden in de eredienst: Jezus kwam voor gebroken mensen, in de gemeenschap kun je het lijden samen delen: de eredienst is de centrale plek in het christelijk leven. Daarbij speelt veiligheid wel een rol (en daarin heeft de voorganger ook een belangrijke rol) en kan een duidelijke structuur houvast bieden. Het bieden van ruimte aan lijden blijkt nog best een uitdaging. Een van de deelnemers bleek een zeer creatieve predikant, een van de voorbeelden die hij noemde was: iemand draagt een steen, iedereen krijgt een steentje mee naar huis, om zo samen in het lijden te delen (hij legde het natuurlijk veel beter uit, dit is mijn herinnering overgebleven). Mooi! Stilte wordt ook genoemd – en is misschien ook een onderschat aspect in onze soms zo drukke erediensten. Het liturgisch jaar biedt ook houvast om aandacht te geven aan het lijden. Met de liturgische kleuren kun je de ruimte ook hierop inrichten.

Dagsluiting

We sloten de dag af met een gezamenlijke viering. In een kring zongen we terugkerend een eenvoudig lied (een kyrie) en werd door verschillende ‘personages’ en gezamenlijk een bijbeltekst gelezen (de personages zijn in de eerste lezing geïntroduceerd, maar dat heb ik gemist). Met een zegen konden we naar huis. Dit was een mooi moment om de theorie en praktische ervaringen ook gezamenlijk te beleven.

Een mooie, leerzame dag. Goed om te ervaren dat het verlangen naar aandacht voor lijden in de eredienst gedeeld wordt, maar dat het ook een zoeken is naar goede vormen. Ik heb tijdens de pauzes en een spontane lift naar Zaltbommel mooie gesprekken gevoerd. Ik besef sterker dat het avondmaal hierin een belangrijke plaats in kan nemen (en het idee van de koppeling aan de voedselbank neem ik mee, wie weet vindt de raad het ook een goed idee) en dat stilte een ondergewaardeerd element is (zeker in de soms schreeuwerige evangelische eredienst – waar ik met mijn elektrische gitaar soms medeschuldig aan ben!). Het liturgisch jaar en de bijhorende kleuren ga ik eens nader onderzoeken (ik kreeg als tip het boek Tijd voor het geheim van Christus). Hopelijk helpen dagen als deze om meer balans in de (evangelische) erediensten te krijgen!

Advertenties

5 thoughts on “Impressie studiedag Lijden en liturgie

  1. Dank je wel voor dit uitgebreide verslag van deze mooie studiedag! Ik wist eerder van deze bijeenkomst niet af; anders hadden wij elkaar er wellicht ontmoet. Zoals je weet houdt dit onderwerp ook mij enorm bezig. En tja, dat weerbarstige boemeltje naar Kampen…. Ik heb er zelf gestudeerd, dus ik weet er alles van. Gelukkig hoef je maar een half uur te wachten, op de volgende, maar dat kan inderdaad genoeg zijn om veel interessants te missen!

    Liked by 1 persoon

  2. Pingback: Als verdriet verdwijnt, verdwijnt ook de vreugde. Een impressie van het symposium Psalm bijt mens | Gloria en Kyrie

  3. Pingback: Recensie Léon van Ommen – Ruimte voor gebrokenheid – Cvandaag

  4. Pingback: Recensie Léon van Ommen – Ruimte voor gebrokenheid | Gloria en Kyrie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s