We geloven wat we zingen! Geloven we wat we zingen?

Misschien nog wel meer dan de preken die we horen, Bijbelstudies die we volgen, boeken die we lezen beïnvloeden de liederen die we zingen ons geloof. Of dat echt zo is weet ik natuurlijk niet (dat zou een interessant onderzoek kunnen zijn) maar ik geloof zeker dat hetgeen we zingen ons geloof beïnvloed. En geloven we ook altijd wat we zingen?

Muziek als memorisatietechniek
Muziek is bij uitstek een middel om dingen te kunnen onthouden. Doordat er een bepaald ritme in zit, herhaling, herkenbare melodie, rijm, helpt het ons om dingen beter te onthouden. Het alfabet leert een stuk gemakkelijker met een liedje. En hoe vaak gebeurt het niet dat als je de melodie van een bekend lied hoort, en misschien alleen de eerste woorden, dat je daarna prompt de hele tekst mee kan zingen? Muziek is gewoon een handige manier om dingen te kunnen memoriseren. Het is daarom ook goed om te beseffen dat als we elke week liederen zingen, dat hetgeen we zingen ook blijft hangen.

Maar wat memoriseren we dan?
Zeker in de kerk is het niet geheel onbelangrijk om bewust te zijn van wat je zingt. Je gaat het namelijk, veelal onbewust, onthouden en het gaat je beïnvloeden. Wie mijn blog al een tijdje volgt, weet dat ik soms best kritisch ben op het liederenaanbod in evangelische gemeenten (zie bijv. Opwekking 2.0), waar ik vooral de Psalmen (Nieuw leven voor de Psalmen!!!) en ruimte voor ellende mis (Is er ruimte voor ellende in de eredienst?). Mijn motto is dan ook: aanbidding is niet los verkrijgbaar. Waar de focus ligt op een bepaalde manier van aanbidding, een bepaald soort liederen, een bepaald gevoel, verliezen we andere dingen uit het oog. Dan wordt het geloof een hallelujah-geloof waar geen ruimte meer lijkt te zijn voor de mindere kanten van het leven. Naast de beperkte onderwerpen, mis ik ook een stukje diepgang. Als we leren, moet het soms ook even net wat dieper gaan. Door brede thema’s, diversiteit in bewoordingen (niet teveel cliché’s) en soms ook een stukje theologie bereik je dat.

Bijbels
Het is natuurlijk veilig om dicht bij de Bijbel te blijven. Eigenlijk is dat eeuwenlang ook gedaan. De Psalmen waren de belangrijkste inspiratiebron. Soms werd er een refrein of strofe aan toegevoegd. In de loop der tijd ontstonden ook andere liederen, een ook andere gedeelten uit de Bijbel werden gezongen. Inmiddels is dit bijna 180 graden omgedraaid, tenminste onder evangelischen, daar zijn veel teksten van eigen makelij. Er wordt wel veel verwezen naar de Bijbel, maar soms eclectisch. Dan krijg je weer een eenzijdig beeld, en dat is nu juist niet de bedoeling. Het is dus kunst een balans te vinden tussen het ‘oude’ en het ‘nieuwe’. Als we de oude Psalmen, nieuw testamentische liederen en gezangen niet meer als inspiratiebron kennen, maar alleen de uitgeklede pop-achtige liedjes van nu, wat blijft er dan nog over? Als ik mijn voeding moet halen uit Hillsong-achtige liederen, vind ik dat ik een mager geloof heb. Niet dat we dat soort liederen niet moeten zingen, maar niet alleen maar.

Scherp?
Dat klinkt misschien wat scherp. En zo heet wordt de soep niet gegeten. De Psalmen krijgen voorzichtig meer ruimte, te voorzichtig, maar toch. Er wordt soms teruggekeken naar het verleden. Er zijn geweldige mooie nieuwe liederen, zoals van Sela en Schrijvers voor Gerechtigheid, waar een stuk diepgang in zit zonder in moeilijke theologische taal te vervallen. Daar word ik blij van, en ik denk dat hier liederen uit voorkomen die een goede aanvulling zijn op de lofprijs- en aanbiddingsliederen die we zingen. Alleen zie ik het nog te weinig gebeuren (opsteker: Opwekking neemt steeds meer liederen van o.a. Sela, Schrijvers voor Gerechtheid en Psalmen voor Nu op.)

Hart en hoofd
Beseffen wat je zingt is belangrijk. Hoe trouwens ook (wat doet je hart eigenlijk, als je zingt?). De tekst zing je, met de hele gemeente, naar God toe. Dat is nogal wat. De tekst grijpt zich ook vast in je hoofd (ook al kun je ‘m niet altijd direct zingen). Meen je wat je zingt? Geloof je het echt? Zing je soms dingen die voor je gevoel niet kloppen? Scherpen de teksten je, leren ze je meer van God, aanbid je God echt? Of geeft de mooie muziek en de makkelijke tekst je vooral een goed gevoel?

Juist keuze
De verantwoordelijken (zowel de schrijvers als zij die selecteren in de gemeente) voor de liederen hebben de verantwoordelijkheid de gemeente te voorzien in goede liederen. Het aanbod is groot, dus de uitdaging – de kunst – is om de juiste keuze te maken, passend bij de dienst. Gemeenteleden hoeven daar niet passief in te zijn. Als je bepaalde dingen ziet, breng dat op een constructieve manier ter sprake (besef wel bij wie de verantwoordelijkheid ligt). Ik moet bekennen dat ik heel soms een zin niet mee zing, omdat ik er niet achter sta of omdat ik het op dat moment niet gemeend kan zingen. Maar meestal zing ik alles, ook als ik een keer twijfels heb. Ik zing namelijk met de gemeente, met mijn hart (mijn hele, hoop ik). God kent mij en weet waarom ik zing, ook al is de tekst niet perfect. Maar dat is geen pleidooi om niet kritisch te zijn naar de tekst… Wel als bemoediging om met je hart te zingen.

En tenslotte… wat gaan we doen met al die mooie woorden?

Muziek in de kerkgeschiedenis VIII: Nieuwe ontwikkelingen

Vandaag het laatste deel in deze serie. De reis heeft ons gevoerd van de vroege kerk, via de staatskerk, reformatie, de VS en de rest van de wereld, de vorige eeuw en de evangelische beweging naar het heden. Welke nieuwe ontwikkelingen zijn er? Ik noem een aantal (Nederlandse) voorbeelden die m.i. onze (evangelische) eredienst muzikaal verrijken. Opvallend is dat er veel teruggrepen wordt, maar vaak in een hedendaags jasje.

Hernieuwde belangstelling voor de Psalmen
Een belangrijke ontwikkeling die ik zie is een hernieuwde belangstelling voor de Psalmen. Ik heb er al eens eerder aandacht aan besteed, dus ik noem het hier kort. In Nederland zijn verschillende initiatieven te noemen. Begin 21e eeuw is het initiatief Psalmen voor Nu ontstaan. Zij willen alle Psalmen opnieuw berijmen en op hedendaagse muziek zetten. Daarbij is de keuze gemaakt om héle Psalmen te zingen, en ook niet af te doen aan de soms rauwe taal (waar nog wel regelmatig Psalmen worden gezongen, gebeurt dit veelal eclectisch: alleen bepaalde verzen). Inmiddels heeft dit project haar voltooiing gevonden en zijn alle Psalmen opnieuw berijmd en op muziek gezet (zie ook mijn artikel op CVandaag). Ook The Psalm Project wil Psalmen een nieuwe leven inblazen. Zij gebruiken wel de Geneefse Psalmen, maar door aanpassingen in de melodie en/of de tekst weten zij deze liederen eigentijds te maken. Een andere insteek heeft De Nieuwe Psalmberijming. Geen nieuwe melodie, maar op de bestaande melodie een hedendaagse berijming. Ook buiten Nederland zijn interessante ontwikkelingen. The Psalms Project (niet te verwarren met het eerder genoemde The Psalm Project!) en Brian Doerksen met zijn The Shiyr Poets zijn begonnen om alle Psalmen in hun geheel op hedendaagse muziek te zetten. Beide projecten zijn begonnen bij Psalm 1 en volgende de Psalmen opeenvolgend, iets wat Psalmen voor Nu niet heeft gedaan. Beide projecten sluiten muzikaal goed aan bij de hedendaagse lofprijs- en aanbiddingsmuziek. Al langer bezig zijn de Australische Sons of Korah, die meer in een folkstijl de Psalmen volgens de NIV-vertaling op muziek zetten. We zien dan ook steeds meer (stevige) Psalmen – mondjesmaat, maar toch – terugkomen in Opwekking. Verschillende Psalmen voor Nu vinden we terug en op de laatste uitgave vinden we de niet zo gemakkelijke Psalm 13 in de uitvoering van Brian Doerksen. Dat is wel eens anders geweest. In de beginjaren van PvN heb ik een mail gestuurd naar Opwekking, met als suggestie om Ps 84 op te nemen. Dat werd toen nog aangemerkt als ongeschikt voor de bundel. Inmiddels is het lied opgenomen in de bundel.

Andere ontwikkelingen
Vanuit de Hervormd Gereformeerde Jeugdbond is de band Sela ontstaan, zij schrijven veel liederen die aansluiten bij de hedendaagse muziekcultuur. De liederen vinden hun weg ook naar de kerken, verschillende liederen zijn ook opgenomen in de bundel van Opwekking. Een ander interessante initiatief is De Oden van Salomo. De Oden Salomo zijn oudst bewaarde christelijke liederen. Een aantal van deze liederen zijn op muziek gezet door dit project. Deze muziek is hedendaags en heeft keltische invloeden, waardoor het erg stemmig is. Een ander project kijken niet naar “het oude”, maar ziet een tekort aan liederen die onze ethische betrokkenheid benoemen. Deze Schrijvers voor Gerechtigheid, zoals zij zichzelf noemen, schrijven liederen over “waar Gods hart van vol is. Gods hart klopt voor gerechtigheid.” Ze ervaren dat hier te weinig over gezongen wordt. Ook SvG vinden we inmiddels terug in Opwekking. Hopelijk volgen er meer.

Nieuwe bundels
De afgelopen jaren zijn er veel nieuwe bundels verschenen. Grote impact in de meer traditionele kerken had de uitgave van een nieuw liedboek: Liedboek. Zingen en bidden in huis en kerk. In opdracht van o.a. de PKN en later enkele gereformeerde kerken is dit boek in 2013 verschenen. Het is een brede bundel, met zowel de Geneefse Psalmen als nieuwe versie van Psalmen (o.a. Psalmen voor Nu). Naast gezangen vinden we ook liederen uit Opwekking, maar bijv. ook van Huub Oosterhuis. Dit jaar verschenen twee (meer) evangelische bundels: Hemelhoog (de opvolger van de Evangelische Liedbundel) vanuit het Evangelische Werkverband binnen de PKN en Op Toonhoogte vanuit de HGJB. In beide bundels een mengeling van oud en nieuw, Opwekking, Psalmen voor Nu, Sela.

Engelstalige worship
De worshipcultuur blijft onverminderd nieuwe muziek maken, en onverminderd populair. Bekende namen zijn Hillsong, Chris Tomlin, Matt Maher, Tim Hughes, Matt Maher en Matt Redman. De muziek ligt veelal goed in het gehoor, maar mis tekstueel vaak wat meer diepgang. Dat geldt geluk niet altijd. Een lied als 10.000 redenen van Matt Redman is erg populair, maar ook tekstueel sterk. We horen ook nieuwe invloeden bij bijvoorbeeld Rend Collective (meer folk).

Technologische ontwikkelingen
Ontwikkelingen gaan snel. Terwijl we in 2000 net een mobieltje hadden, hebben we nu smartphones die vele malen sneller zijn dan onze PC’s uit 2000! Ook in de kerk zien we deze ontwikkelingen terug. Zongen we eind vorige eeuw vaak nog uit een boekje, gingen we over op de overhead projector en is deze inmiddels vervangen door een beamer. Zelfs in traditionele kerken vinden we steeds vaker de liederen geprojecteerd. Door websites als Songselect is veel bladmuziek online beschikbaar en zie je steeds vaker dat muziek uit verschillende bundels wordt samengesteld. Dit biedt kansen, maar stelt ook eisen aan de kerken om te komen tot verantwoorde keuzes.

Ik ben benieuwd hoe de komende jaren gaan. Ik hoop dat de roep om meer Psalmen en ruimte voor lijden gehoord zal worden, en dat de kerk verrijkt wordt met een rijkere liederenschat!

Waarom een lied ook zingbaar moet zijn voor de gemeente

Sinds popmuziek haar intrede gedaan heeft bij kerkmuziek, is er ook iets gebeurd met de melodieën. Waren melodieën vroeger vaak op de tel, met vaak beperkte notenlengten (bijv. alleen hele, halve en misschien kwartnoten), zijn veel melodieën vanuit popmuziek vaker syncopisch. Het is vaak ritmischer muziek, vaker voor solo-zang geschreven en ik merk zelf ook dat als ik een melodie bedenk met een ritmische gitaarpartij, deze eerder syncopisch wordt.
Lees verder