Welke kenmerken heeft Hebreeuwse poëzie?

De meest basale vorm van poëzie die wij kennen is waarschijnlijk de rijm. Toch is dat niet in alle talen en culturen zo. Ook de Hebreeuwse poëzie in de Bijbel  heeft andere kenmerken, die door vertaling soms lastiger herkenbaar zijn. Niet voor niets zijn Psalmen die later op muziek zijn gezet vaak “berijmd”, gegoten in een vast metrum met (eind)rijm. Welke kenmerken zijn typisch voor Hebreeuwse poëzie? Een klein inkijkje.

Stijlen

De Bijbel staat vol met verschillende stijlen. Er staan veel verhalende gedeelten in, maar ook poëzie maakt een aanzienlijk deel uit van de Bijbel. De Psalmen en Hooglied zijn wel bekend, maar er is meer. Soms is dat bijna niet herkenbaar, zeker als de vertaling de tekst niet zodanig weergeeft dat het te herkennen is als poëzie. Zo zijn veel profetieën uit het Oude Testament ook poëtisch opgetekend. Dat maakt het ongetwijfeld gemakkelijker te onthouden en door te geven.

Parallellisme

Opeenvolgende zinnen of zinsdelen hebben betrekking op elkaar en heeft de structuur A-B. Bijvoorbeeld doordat er een tegenstelling is, een versterking, een uitbreiding of een climax. Een voorbeeld vinden we al direct in de Psalmen in Psalm 1. De versdelen in het eerste vers “die niet meegaat met wie kwaad doen”, “die de weg van zondaars niet betreedt” en “bij spotters niet aan ​tafel​ zit” versterken elkaar. Dat is ook zo in vers twee: “maar vreugde vindt in de wet van de HEER” en “en zich verdiept in zijn wet, dag en nacht”. Maar vers één en twee zijn juist weer een tegenstelling van elkaar. De parallellen kunnen overigens zowel binnen een vers voorkomen als in de hele structuur.

Chiasme

Dit is een bijzonder variant op het parallelisme is het chiasme. Deze heeft een complexere structuur: A-B-B-A. Een voorbeeld is te vinden in Psalm 18:3-4

HEER, mijn rots, mijn vesting, mijn bevrijder,

B God, mijn steenrots, bij u kan ik schuilen,

B mijn ​schild, kracht die mij redt, mijn burcht.

Ik roep: ‘Geloofd zij de HEER,’ want ik ben van mijn vijanden verlost.

De eerste en de laatste regel vormen een parallel door de nadruk op verlossing door de HEER, de tweede en derde regel door de bescherming van God. Zo’n structuur kan ook en hele Psalm beslaan. Op deze manier kan bijvoorbeeld ook een centraal vers benadrukt worden, zoals Psalm 86:

A Vers 1-4 Roep om hulp en genade

B Vers 5-6 Lofprijs om wie God is

C Vers 7 De nood

D Vers 8-10 Lofprijs om wat God doet

E Vers 11 Vraag om hulp om God te volgen

D Vers 12-13 Lofprijs om wat God doet

C Vers 14 De nood

B Vers 15 Lofprijs om wie God is

A Vers 16-17 Roep om hulp en genade

Acrostichon

Een voor ons bekend acrostichon is het Wilhelmus, waarbij elke couplet met een letter van de naam van Wilhelmus begint. Acrostichon betekent dan ook letterlijk naamdicht. In het Hebreeuws vinden we iets dergelijks terug, waarbij niet een naam maar het Hebreeuwse alfabet wordt gebruikt. In sommige vertalingen worden deze letters ook afgedrukt. Het bekendste voorbeeld is denk ik Psalm 119.

Beeldspraak

In de poëzie vinden we veel beeldspraak, zo ook in de Hebreeuwse poëzie. De tekst krijgt kleur door allerlei stijlfiguren. “Een beeld zegt meer dan duizend woorden”, wordt wel eens gezegd. Je kunt God in veel woorden beschrijven, maar soms zegt een vergelijking (metafoor) net zo veel of misschien wel meer. Wie kent Psalm 23 niet, waarin God vergeleken wordt met een herder. Menselijke eigenschappen worden soms ook toegekend aan de natuur (antropomorfisme), Psalm 114 staat hier bol van (vluchtende zeeen, geschrokken bergen, opspringende heuvels). Soms wordt ook gebruik gemaakt van overdrijving (hyperbool) om iets duidelijk te maken, zoals bijv. in Ps 18:5-6, waar gesproken wordt over ‘de banden van de dood/het dodenrijk’, ‘de kolkende afgrond’ en ‘de valstrikken van de dood’. Deze Psalm staat helemaal vol van de beelden (zoals natuurgeweld in vs. 8, 12, 13 en militaire beelden in vs 36, 40). Beelden worden soms ook al verklaard vanuit een parallel. Dat zien we in Ps 18:3: “mijn vesting” wordt verklaard doordat hier “bij u kan ik schuilen” tegenover staat.

Indeling

Fokkelman beschrijft de verschillende niveau’s waarin Hebreeuwse poëzie ingedeeld is (De Bijbel Literair, blz. 315).

    • Colon: bestaat meestal uit twee, drie of vier hoofdklemtonen.
    • Vers: bestaat meestal uit twee of drie cola (resp. bicola en tricola). Een kleine minderheid bestaat uit een colon.
    • Strofe: bestaat meestal uit twee of drie verzen.
    • Stanza: bestaat meestal uit twee of drie strofen.
    • Secties: sommige grotere dichtwerken groeperen de stanza’s in strofen.

Prosodie is “het regelen van kwantiteit op de diverse niveaus van het gedicht”. Er is door middel van aantal verzen, strofen etc. een structuur. Volgens Fokkelman is er vaak een ritme te herkennen door lettergrepen. Een groot deel van de poëzie heeft zeven, acht of negen lettergrepen per cola. Het getal acht noemt Fokkelman “het centrale getal van de klassieke prosodie”. Dit getal komt vaker voor in de structuur van Bijbelse gedichten, zoals Psalm 119, “een compositie in octetten”. Elke Hebreeuwse letter heeft acht verzen.

Nut

Wat is het nut van al die structuren en indelingen? Een simpele redenering is dat om een lied goed zingbaar te maken er een ritme is, zo ook in de melodie waarop de tekst gezet is. Ook is een lied of gedicht makkelijker te onthouden als er een herkenbaar ritme is. Maar het herkennen van deze structuren kan ook helpen de liederen beter te begrijpen. Een tegenstelling, een chiasme etc. geeft aan wat belangrijk is, op groter en kleiner niveau. Soms kan het indelen ook een onduidelijkere betekenis helder maken (Fokkelman geeft als voorbeeld Psalm 48 en 51, pag. 315-319).

Zie verder Fokkelman en Weren, De Bijbel Literair (blz 311-331), Boekhout, Verantwoord Bijbelgebruik (blz 282-289), Ridderbos, Psalmenstudie (blz. 66-78) en http://www.psalmboek.nl/psalmen_hebreeuwse_bijbel2.php

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s