Moet de zangleider ook theoloog zijn?

Is het niet gek, dat we in de meeste evangelische gemeenten van een voorganger verwachten een goede theologische achtergrond te hebben, terwijl de meeste zangleiders hoogstens een cursus hier of daar gevolgd hebben? Als zang en woord evenveel aandacht krijgen in de gemeente, lijkt de balans wel scheef te zijn. Of is het onzin, en heb je voor deze taak geen theologische kennis nodig?

Zoektocht

Een lastige vraag, want hiermee raak ik al die honderden zangleiders die elke week de zang leiden in de evangelische gemeenten in Nederland. Vanuit mijn eigen ervaring, ik geef immers leiding aan een aantal, weet ik dat ze veelal met volle inzet doen. Daar heb ik dan ook veel waardering voor. Het is dus niet bedoeld als kritiek, maar een zoektocht hoe deze bediening zo goed mogelijk tot zijn recht kan komen in de gemeenten.

Nieuwe bediening?

De rol van zangleider is relatief nieuw. De rol van voorzanger is in verschillende kerken, maar ook de synagogen, wel aanwezig (geweest), maar deze persoon was niet verantwoordelijk voor de liedkeuze. Maar met de zangleider is een nieuwe rol ontstaan, bijna een priesterlijke rol als je bedenkt dat ze mensen ‘in aanbidding moeten leiden’. Dat de aanbidding daarmee bijna een losstaand geheel is geworden heb ik elders benoemd, dus daar ga ik niet verder op in. Daarbij is niet alleen het aspect van de inhoud van de liederen of het goed zingen van de liederen belangrijk, maar ook het gevoel wat er mee wordt opgewekt. Dat laatste is altijd een wat lastig onderwerp geweest in de kerk. Augustinus voelde zich schuldig als hij teveel genoot van muziek en Calvijn wilde de Psalmen zo sober mogelijk. Daar wordt binnen de evangelische beweging gelukkig anders over gedacht, maar de nadruk ligt soms misschien wel heel erg op het gevoel. Als de zangleider dit goed heeft gedaan, vonden mensen het een fijne dienst, waar echte aanbidding was. In het ergste geval krijgt de zangleider volgens sommigen rockster ambities (zie hier voor een interessant artikel), hoewel dat in Nederland volgens mij wel meevalt.

De rol van een zangleider

Met die nieuwe bediening is er wel een interessante vraag: wat is er nodig om deze bediening goed uit te voeren? Dan is het vooral belangrijk wat de taakomschrijving is van een zangleider. Mijn definitie is dit:

De gemeente leiden in het goed zingen van liederen, wat ook een vorm van aanbidding is. Dit maakt deel uit van een groter geheel van aanbidding in de eredienst (maar ook private aanbidding buiten de eredienst).

Er zitten volgens mij vier aspecten aan deze rol:

  1. Technisch: de zangleider moet in staat zijn een lied goed voor en mee te zingen, zodat de gemeente ook goed zingt. Daarbij gaat het om zaken als toon houden, op het juiste moment inzetten en de melodie juist zingen. De zangleider moet vooral ook liederen kiezen die goed zingbaar zijn voor de gemeente.
  2. Inhoudelijk: het kiezen van liederen met goede inhoud. De inhoud moet bijbels zijn en passen bij de leer van de gemeente, de gemeente helpen in het verwoorden van de aanbidding van God en zodat mensen ook persoonlijk en in kennis kunnen groeien in geloof.
  3. Persoonlijk: een zangleider neemt altijd zichzelf als persoon mee. Je houding, je manier van presenteren, maar ook alles wat er door je heen speelt (zorgen, drukte thuis). Hoe ga je om met kritiek en complimenten?
  4. Geestelijk: dit is een geestelijke bediening, waarbij je sterk op de voorgrond staat. Niemand is een heilig boontje, maar je relatie met God is wel heel erg belangrijk in deze rol. Kijk naar een muzikant als David.

Al deze aspecten krijgen in meer of mindere mate wel aandacht. Er zijn wel zangleiderstrainingen waarbij deze aspecten wel aan bod komen. Is dat voldoende? In de meeste gevallen zijn het amateurs die een deel van hun vrije tijd kunnen inzetten. Veel tijd voor uitgebreid onderwijs is er niet. Ik denk dat het mooi zou zijn als op alle vlakken zangleiders meer kunnen groeien, maar ik wil vooral blijven bij de stelling waar ik mee begon:

is het niet gek, dat we in de meeste evangelische gemeenten van een voorganger verwachten een goede theologische achtergrond te hebben, terwijl de meeste zangleiders hoogstens een cursus hier of daar gevolgd hebben.

Door de liederen heen klinkt theologie

Dan gaat het dus om de inhoud. Doen zangleiders het dan zo slecht? Dat wisselt natuurlijk, maar ik denk dat in veel gevallen er wat meer gedaan zou kunnen worden aan de kennis. Of zangleiders afgestuurde theologen moeten zijn is misschien wat boud gesteld, maar hoe je het ook went of keert: door de liederen heen klinkt theologie. Geen dogmatiek of catechismus, maar de inhoud heeft wel degelijk enorm veel invloed op wat we geloven (ik schreef er al eerder over). Het is al een hele kunst om Bijbelse waarheden in een compacte poëtische vorm te gieten (de Bijbel doet daarvoor trouwens ook zelf suggesties, kijk eens naar de Psalmen). Laat staan het kiezen van goede liederen uit de enorme schat aan liederen waarover we kunnen beschikken.

De invloed van het aanbod

Ik zie dat in evangelisch Nederland zangleiders vooral teruggrijpen op het bekendste aanbod: Opwekking, en steeds vaker bands als Hillsong. We moeten er dan maar op vertrouwen dat die Bijbelse waarheden daarin altijd goed naar voren komen. De sobere Geneefse Psalmen en de degelijke gezangen of hymns hebben we grotendeels overboord gegooid. De moderne lofprijs- en aanbiddingsliederen zijn ons referentiekader geworden. Daarin klinkt de Bijbel gelukkig wel door, maar helaas vaak ook eenzijdig (zoals Hans Riphagen een tijd geleden ook heeft onderzocht, zie o.a. hier, hier en themanummer van Soteria over muziek). Daarnaast klinkt er vaak ook een bepaalde theologie in door. Opwekking is ontstaan vanuit de pinksterbeweging en heeft daar dan ook jarenlang liederen aan de theologie van deze beweging afgemeten. Daarmee is deze theologie ook andersoortige gemeenten binnengekomen, zelfs traditionele kerken. De invloed is dus enorm.

Niet klakkeloos overnemen

Het is dus van belang dat een zangleider niet klakkeloos aanneemt wat in een bundel staat. Omdat het in een bundel staat, ook al gaan de cd’s van bepaalde worship bands als warme broodjes over de toonbank, dat betekent nog niet dat de inhoud altijd goed is voor een gemeente. Zeker niet als die inhoud balans mist. Als je geen kennis hebt van de Psalmen mis je dat niet. Laatst sprak ik iemand die in de Psalmen ging lezen en daardoor geschokt was, ze kon er weinig mee, het stond te ver dan haar geloofsbeleving. Dat is een trieste constatering. Ik vrees dat dit tekenend is voor veel zangleiders. De Psalmen zullen ze veelal wel kennen, maar niet meer als voorbeeld voor wat we zingen. De glorie, de opstanding, de overwinning vanuit het Nieuwe Testament vieren hoogtij. Niet geheel onterecht, maar de gevoelens die daarbij horen zijn vrolijk – opgewekt. De minder leuke kanten van het leven krijgen dan – in ieder geval in de liederen – weinig of geen aandacht.

Theoloog?

Terug naar de stelling: moet een zangleider theoloog zijn? Ik denk van niet, maar onzin is het nu ook weer niet. Het kan zeker helpen. Maar dan zou je even goed kunnen stellen dat hij of zij ook het conservatorium moet hebben gedaan en over uitstekende presentatievaardigheden moet bezitten. Maar dat betekent niet dat een zangleider niet over enige theologische kennis zou moeten beschikken. En, tenminste over voldoende kennis moet beschikken om een goede liederen selectie voor een dienst te kunnen maken, zowel inhoudelijk als muzikaal. Daarnaast zou je je af moeten vragen of de selectie wel bij één persoon zou moeten liggen. Overleg met een voorganger lijkt me heel gezond. In sommige gemeenten is ook een commissie die waakt over de liedkeuze.

Training en gezamenlijke liedkeuze

Idealiter zou ik voorstander zijn van een opleiding voor zangleiders. Maar dat is natuurlijk niet haalbaar voor de meesten. Maar kerken zouden wat mij betreft wel moeten voorzien in training voor zangleiders. Niet alleen op zangtechnisch gebied, maar dus ook inhoudelijk. Er zijn verschillende trainingen te vinden. Ik heb zelf een inhoudelijke cursus ontwikkeld die ik een aantal keer heb gegeven in mijn gemeente, ook (en vooral) aan de zangleiders. Een cursus met een goede inhoud is de Toerustingscursus Zangleiders van het Evangelisch College. Naast onderwijs is het goed om met meer mensen, met verstand van zaken, naar de liedkeuze te (blijven) kijken. En natuurlijk moeten zangleiders óók goed kunnen zingen en zichzelf goed presenteren en vooral een relatie met God hebben. Geen enkele opleiding kan tegen dat laatste op (als we het maar niet als excuus gebruik om onszelf niet te hoeven bekwamen)!

Advertenties

3 thoughts on “Moet de zangleider ook theoloog zijn?

  1. Interessant artikel!
    Voor ik op de hoofdvraag in ga, een opmerking over de door jou genoemde 4 aspecten van de rol van zangleider. Aan het eerste (‘Technisch’) zou ik willen toevoegen: muzikaliteit en muzikale kennis. Daarmee in staat zijn de liederen in een volgorde te zetten die niet alleen inhoudelijk in orde is, maar ook muzikaal goed werkt. Dan denk ik aan bijvoorbeeld toonsoorten (een volgend lied in dezelfde toonsoort of een halve of hele noot of een kleine terts hoger) en tempi (een tempo-wisseling als verrassingseffect, of juist ongeveer dezelfde tempi om rust in te bouwen…) en werken naar een climax. Kortom, een zangleider zou de vaardigheid moeten hebben een muzikaal bouwwerk neer te zetten, met een intro, een middengedeelte en een afsluiting.
    (Ok, dit is wel een hoop tekst, misschien te veel voor dit artikel)

    En dan de hoofdvraag. Prima, ja, theologische kennis! Terecht verwijs je naar cursussen. Een andere ‘veiligheid’ is natuurlijk de feedback van voorgangers met hun theologische achtergrond. Een zangleider zou vooraf of achteraf aan de voorganger feedback op zijn liedkeuze kunnen vragen. En een voorganger kan natuurlijk altijd achteraf ongevraagd feedback geven. Dat kan leermomenten opleveren.

    Tenslotte over de liederen van Opwekking: ja, Opwekking is ontstaan uit de Pinksterbeweging, met name Stromen van Kracht. Maar al tientallen jaren is de openheid naar andere denominaties groeiende en dat heeft ook invloed op de theologie van waaruit de keuzes voor de liederen in de Opwekkingsliedbundel gemaakt worden.

    Liked by 1 persoon

  2. Hoi Johan,

    Bedankt voor je uitgebreide reactie. Ik zal bij je andere reactie ingaan op Opwekking.
    W.b. de techniek: ik heb dat bewust heel beknopt gehouden, een aantal relevante aspecten benoemd. Dat is natuurlijk nooit uitputtend. De aspecten die jij noemt spelen zeker ook mee, maar zijn denk ik (in eerste instantie) van minder belang, omdat je hierbij ook gebruik kunt maken van goede muzikanten (dit gebeurt bij ons ook, omdat ZL’s daarvoor niet altijd de kennis hebben).
    Wb. de hoofdvraag: eens dat je de koppeling met de voorganger benoemd, ik heb dit ook wel ergens genoemd (“Overleg met een voorganger lijkt me heel gezond”), maar wel heel kort. Dit punt had ik achteraf best wat verder kunnen uitwerken.

    Like

  3. Pingback: Waarom Opwekking als canon een slecht idee is (maar wel potentie heeft) | Gloria en Kyrie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s