De Bijbel over muziek: Hebreeuwse poëzie

Poezie Psalm 88

(Lees hier het vorige artikel, over muziek in het Oude Testament)

Vandaag het tweede deel in de serie Bijbel over muziek. Een uitstapje naar Hebreeuwse poëzie. Behalve de Psalmen vinden we veel poëtische gedeelten in de bijbel. Wat is nu typisch aan deze vorm van poëzie? Een paar dingen noem ik in dit artikel.

Rijm
Hoewel deze oude kunstvorm nog niet volledig doorgrond is kunnen we er wel een aantal dingen over zeggen. Typisch voor onze hedendaagse liederen en gedichten is bijvoorbeeld het gebruik van eindrijm en een duidelijk ritme in de tekst. Ook de liederen in de Bijbel hebben specifieke kenmerken, maar door de vertaling zijn deze soms minder herkenbaar. Dat is ook de reden dat als we Psalmen zingen, we deze meestal “berijmd” zingen. Het is vertaald naar en in een ritme zingbaar op een melodie en vaak wordt er ook gebruik gemaakt van rijm.

(On)herkenbaar
In onze vertalingen is Poëzie soms lastig herkenbaar. Zo gebruikten veel profeten een poëtische versvorm om hun profetieën bekend te maken, maar is dit in druk vaak als proza (verhalende vorm) weergegeven (bijv. Js 1:16-17 in NBG ’51). In bijvoorbeelde de Naardense Bijbel vinden we hier meer aandacht voor. Omdat we de poëtische stijl niet herkennen (door de weergave, “lost in translation”) begrijpen we de tekst misschien ook minder goed.

Kenmerken
Toch kunnen we, als we wat beter lezen een aantal zaken wel herkennen. Sommige dingen kunnen prima vertaald worden. Welke kenmerken heeft de Hebreeuwse poëzie?

  • Parallellisme: opeenvolgende zinnen of zinsdelen hebben betrekking op elkaar. Bijvoorbeeld doordat er een tegenstelling is, een versterking, een uitbreiding of een climax. We vinden het al in Psalm 1:1:

    Welzalig de man
    die niet wandelt in de raad van de goddelozen,
    die niet staat op de weg van de zondaars,
    die niet zit op de zetel van de spotters

    De regels na “Welzalig de man” vullen elkaar aan: wandelen, staan en zitten; raad, weg en zetel; goddelozen, zondaar en spotters. Steeds in een andere bewoording waardoor de betekenis versterkt wordt. Zie voor meer vormen en voorbeelden dit artikel van Kunst & Cultuur.

  • Chiasme: dit is een bijzonder variant op het parallelisme. Er is sprake van een complexere structuur, bijvoorbeeld AB-BA. Daarbij vormen de delen A een parallellisme en de delen B. Een voorbeeld is Psalm 26:1-3

    Doe mij recht, HEERE,
    want ik ga mijn weg in mijn oprechtheid.
    Op de HEERE vertrouw ik, ik zal niet wankelen.
    Beproef mij, HEERE, ja, stel mij op de proef,
    toets mijn nieren en mijn hart.
    Want Uw goedertierenheid houd ik voor ogen,
    ik wandel in Uw waarheid.

    Vers 1a en 3 zijn parallel (A): het gaat over de weg/wandel van Psalmist. Vers 1b en 2 zijn ook weer een parallel (B), het vertrouwen in 1b is parallel aan de vraag om daarin beproeft te worden. In vers 2 zit trouwens ook weer een parallel: “stel mij op de proef” en “toest mijn nieren en mijn hart.” De structuur versterkt zo de betekenis, ingeklemd tussen de weg en de wandel van de Psalmist staat zijn openheid naar God om zich te laten toetsen door God. Ook hiervan zijn meer voorbeelden te vinden in een artikel van Kunst & Cultuur.

  • Acrostichon: een voor ons bekend acrostichon is het Wilhelmus, waarbij elke couplet met een letter van de naam van Wilhelmus begint. Acrostichon betekent dan ook letterlijk naamdicht. In het Hebreeuws vinden we iets dergelijks terug, waarbij niet een naam maar het alfabet wordt gebruikt. Het bekendste voorbeeld is Psalm 119. In sommige van deze Psalmen worden soms letters overgeslagen (zoals Psalm 9-10, die een geheel vormen). Sommige vertalingen zetten de Hebreeuwse letters naast de tekst.
  • Het gebruik van beeldtaal. Het mooie van poëzie is dat we door middel van het spelen met taal beelden kunnen opwekken. Hiermee kan soms meer gezegd worden dan met letterlijke woorden. Een goed voorbeeld is Psalm 18, waar verschillende beelden worden opgeroepen (bijv. van natuurgeweld (vgl. vs. 8, 12, 13 etc.), militaire beelden (vs 36, 40). Bekender is Psalm 23, waarbij het beeld van God als de herder centraal staat. Beelden worden soms ook al verklaard vanuit een parallel. Dat zien we in Ps 18:3: “mijn vesting” wordt verklaard doordat hier “bij u kan ik schuilen” tegenover staat.
  • Er zijn verschillende niveau’s in indeling (Zie bijvoorbeeld Fokkelman, De Bijbel Literair blz. 45 en 315):
    • Colon: bestaat meestal uit twee, drie of vier hoofdklemtonen.
    • Vers: bestaat meestal uit twee of drie cola (resp. bicola en tricola). Een kleine minderheid bestaat uit een colon.
    • Strofe: bestaat meestal uit twee of drie verzen.
    • Stanza: bestaat meestal uit twee of drie strofen.
    • Secties: sommige grotere dichtwerken groeperen de stanza’s in strofen.
    • Prosodie is dan hoe deze indelingen zich tot elkaar verhouden: “Het regelen van kwantiteit op de diverse niveaus van het gedicht” (Fokkelman).
  • Ritme: er is altijd een ritme te herkennen (door lettergrepen). Volgens Fokkelman heeft een groot deel van de poëzie zeven, acht of negen lettergrepen per cola. Het getal acht noemt Fokkelman “het centrale getal van de klassieke prosodie”. Dit getal komt vaker voor in de structuur van Bijbelse gedichten, zoals Psalm 119, “een compositie in octetten”. Elke hebreeuwse letter heeft acht verzen.

Nuttig?
Wat is het nut van al die structuren en indelingen? Een simpele redenering is dat om een lied goed zingbaar te maken er een ritme is, zo ook in de melodie waarop de tekst gezet is. Ook is een lied of gedicht makkelijker te onthouden als er een herkenbaar ritme is.
Maar het herkennen van deze structuren kan ook helpen de liederen beter te begrijpen. Een tegenstelling, een chiasme etc. geeft aan wat belangrijk is, op groter en kleiner niveau. Soms kan het indelen ook een onduidelijkere betekenis helder maken (Fokkelman geeft als voorbeeld Psalm 48 en 51, pag. 315-319)

Zelf kenmerken van poëzie ontdekken?
Tijdens een cursus waarin ik dit onderwerp ook heb behandeld, ben ik ook aan de slag gegaan met de cursisten. Ik heb een bekende Psalm gepakt, Psalm 23. Het was goed om te zien snel iedereen het oppakte en er bepaalde kenmerken uit kon halen. Mocht je je vervelen in de kerstvakantie? Print Psalm 23 (of welke Psalm dan ook) eens uit, pak een pen, markeerstiften en ga aan de slag. Een andere manier van Bijbelstudie die je helpt om iets van een tekst te leren!

Advertenties

2 thoughts on “De Bijbel over muziek: Hebreeuwse poëzie

  1. Pingback: De Bijbel over muziek: Het Nieuwe Testament | Gloria en Kyrie

  2. Pingback: De Bijbel over muziek: Instrumenten | Gloria en Kyrie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s