Muziek in de kerkgeschiedenis V: In de rest van de wereld

De focus in deze series ligt vooral op het westen. Vanuit Jeruzalem (de vroege kerk), Rome (de staatskerk), Wittenberg (de reformatie) kwamen we in de Verenigde Staten. Die volgorde is niet willekeurig. Mijn achtergrond is evangelisch, en van daaruit bezien is dit zo ongeveer de route die de ten grondslag ligt aan deze beweging. Theologisch, en dus ook muzikaal. Toch is het interessant om ook de horizon te verbreden, en te kijken naar andere tradities. Er is méér dan het westen! Hier enkele voorbeelden uit het oosten en zuiden.

De oriëntaals orthodoxe Kerken
Tijdens het concilie van Chalcedon in 451 onstond een schisma. Een aantal kerken kon niet mee met de twee-naturenleer. Daarom werden deze kerken worden ook wel monofysitisch genoemd. Hier uit ontstonden o.a. de Syrisch-, Koptisch- en Ethiopisch-Orthodoxe kerk. Zij aanvaarden wel de uitspraken van de oudere concilies en vieren de feestdagen op andere data.

Het woord Kopt betekent Egypte, vandaar dus de Koptisch-Orthodoxe kerk. Volgens overlevering zou de apostel Markus de kerk in Egypte hebben gesticht, hij heeft dan ook een bijzondere rol. Ook het verhaal van Jozef en Maria die naar Egypte vluchtten heeft een bijzondere betekenis voor deze kerk. Vanaf de 4e eeuw kwam het kloosterleven op en was Egypte van belangrijk centrum voor het kloosterleven. Door een sterk bewustzijn van de (nationale) identiteit is de liturgie weinig veranderd in de loop der jaren. De eucharistie vormt een belangrijk onderdeel van de dienst. De dienst heeft vaak een dramatische ondersteun. Muziek speelt een belangrijke rol: de dienst wordt van het begin tot het eind gezongen, daarbij zijn de gelovigen ook betrokken in de refreinen. De melodieën zijn vaak binnen een klein bereik, met maar kleine nootverschillen. Een koor (vaak bestaande uit theologiestuden: kennis van muziek is onlosmakelijk verbonden met bestudering liturgie) leidt het zingen, soms begeleid met percussie (triangels, cymbalen). De zang is eenstemmig, het begeleidend ritme syncopisch.

Ook in Ethiopisch-Orthodoxe kerk heeft een bijzonder positie. Het is een oude kerk – het geschiedenis van kamerling zal hier een rol gespeeld hebben – die weinig contact met het westen heeft gehad. Velen van mijn generatie zullen Ethiopië vooral kennen van de hongersnood en oorlog. Maar de kerk heeft een rijke geschiedenis, waarin muziek een belangrijke rol speelt. Een van de belangrijke ambten in deze kerk is die van de dabtara. De dabtara’s dragen zorg voor het bewaren van de kunstzinnige tradities van de kerk. Zij worden onderwezen in muziek, dans en poezië. Een opleiding van – schrik niet – 2o jaar! De vele honderden traditionele gezangen moeten uit het hoofd geleerd worden en op perkamenten geschreven worden. De zang wordt begeleid met gedans en muziekinstrumenten. Iemand schrijft dat het doet denken alsof we in oudtestamentische tijden zijn beland.

De Orthodoxe Kerk
Het jaar 1054 is een belangrijk jaar in de kerkgeschiedenis. Hier vond het grote schisma plaats. Daarbij was een toevoeging aan de Geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel de spreekwoordelijke druppel die de emmer deed overlopen. De Latijnse kerk voegde toe dat de Geest ook uit de Zoon komt. Er speelde natuurlijk veel meer. Sindsdien zijn deze kerken hun eigen weg gegaan. In tegenstelling tot de Roomse kerk, worden deze kerken niet centraal geleid, maar min of meer geografisch ingedeeld en geleid. Dus is er een Russisch-Orthodox Kerk, een Grieks-Orthodoxe kerk etcetera.

De liturgie in deze kerken wordt wel Goddelijke Liturgie of Byzantijnse Liturgie genoemd. Kenmerkend is de geestelijke realiteit die op symbolische wijze zichtbaar gemaakt wordt. Deze liturgie bestaat uit drie delen: de voorbereidende gebeden (gebeden en voorbereiding van het avondmaal), de liturgie van de catechumen (diverse gezangen en psalmen, schriftlezingen, preek en gebeden) en de liturgie van de gelovigen (gebeden, gezangen, avondmaal, zegen en dankzegging). Het laatste deel was in de eerste eeuwen alleen voor gedoopten toegankelijk. De bekende iconen spelen ook een belangrijke rol in deze diensten.

De liturgie heeft weinig verandering gekend gedurende de eeuwen. De muziek is gebaseerd op Byzantijnse muziek, dat Griekse wortels heeft. In deze muziek is vooral de melodie van belang, die de betekenis van de tekst ondersteunt. In de verschillende orthodoxe kerk heeft de muziek zich ook door ontwikkeld. Zo is de Russische kerkmuziek beïnvloed door Poolse volksmuziek.

Afrika
Na de kolonisatie heeft het christendom een enorme groei beleefd in Afrika. Door de “import” van het westers christendom ontstond ook een kloof tussen de muzikale tradities. De westers muziek werd als emotieloos ervaren, maar de oude traditie – met veel ruimte voor ritme en dans – was verbonden met de heidense religies, te extatisch. Langzaam ontstond meer ruimte voor de eigen muziek. Zo stonden in de bundel Africa Praise (1956) zowel protestante liederen als Afrikaanse muziek met engelse teksten. Verschillende initiatieven ontstonden om eigen Afrikaanse muziek te maken. In Nigeria begon de Ikoli Hartcourt Whyte (1905-1977) met het schrijven van muziek in de eigen taal (Igbo), beïnvloed door europese muziek. Deze muziek wordt nog steeds gezongen in Igbo talige kerken. De Rooms-Katholieke Abbé Pier-Claude Ngumu in de jaren 1960 liederen geschreven passend binnen de muziek van Kameroen. In de loop der tijd ontstonden ook inheemse kerken, waar ook ruimte was voor inheemse muziek. In de ene kerk, zoals de Afrikaans Apostolische Kerk, gebeurt dit spontaan, door improvisatie. In bijvoorbeeld de Kimbangou kerk is dit juist erg georganiseerd.

Afrikaanse muziek – het is een enorm continent dus er zijn veel nuances – kenmerkt zicht veelal door ritme, vraag-en-antwoord zang. Muziek is niet om bij stil te staan: er wordt gedanst. Er zijn veel ritme instrumenten (en waar dit niet toegestaan is, maken mensen met hun mond ritmische klanken). De muziek is sterk emotioneel, extatisch en er is veel herhaling. Via de slaven heeft deze muziek, in veel gematigdere vorm, een behoorlijke invloed uitgeoefend op de moderne muziek.

De volgende keer: De twintigste eeuw

Advertenties

3 thoughts on “Muziek in de kerkgeschiedenis V: In de rest van de wereld

  1. Pingback: Muziek in de kerkgeschiedenis IV: De Verenigde Staten in 18e en 19e eeuw | Gloria en Kyrie

  2. Pingback: Muziek in de kerkgeschiedenis VIII: Nieuwe ontwikkelingen | Gloria en Kyrie

  3. Pingback: Muziek in de kerkgeschiedenis – overzicht | Gloria en Kyrie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s