Theorie van de muziek IV: Buiten de lijntjes kleuren! Of: hoe breng je kleur aan in een lied.

Op de Havo had ik het vak Tekenen. Niet mijn sterkste kant, wel een leuk vak en de lage cijfers voor mijn werkstukken heb ik op mijn examen kunnen compenseren door gewoon goed te leren voor kunstgeschiedenis. Maar wat me het meest is bijgebleven is het advies van mijn docent om me niet te laten beperken door de kaders van het papier. Met tekenen is het niet veel geworden, mijn creativiteit uit zich toch vooral in muziek. Ook daar hoef je je niet te laten beperken door kaders. Welke kaders dan? Hoe kun je daar buiten tekenen?

Buiten de lijntjes… in de muziek
Als je muziek maakt heb je geen vel papier – nou ja, behalve de bladmuziek dan. Je hebt een instrument. Je begint ergens. Met een noot, een akkoord, een gedachte. Maar ook hier is de neiging om binnen bepaalde kaders te denken groot. Veel westerse (pop)muziek is geschreven in een beperkt aantal maatsoorten: 3/4, 4/4, 6/8, 12/8, dat was het wel. De toonsoort is vaak in mineur of majeur en zeker in de eenvoudiger liedjes wordt met het “drie akkoorden principe” gewerkt. Niets mis mee, klinkt snel goed, is makkelijk te leren en heeft een stuk herkenbaarheid.

Maar… er is zoveel meer! Tot 4 tellen is prima. Maar zou je niet tot 5 tellen? Of tot 7? NootjesEn, er zitten 12 noten in een toonladder, waarom zou je ze niet allemaal gebruiken? Of in een ander volgorde? En kun je ook afwisselen? Alles is mogelijk! Niet alles is mooi, maar als je niet experimenteert… Een paar tips met voorbeelden uit hedendaagse kerkmuziek.

Tips en voorbeelden

1. Variatie in toonsoort

Je kunt met een paar simpele toevoegingen al spelen met de toonsoort. Dit gebeurt ook regelmatig in popmuziek. Hierdoor creeer je net even dat andere effect waarmee je een lied iets interessanter kunt maken. Een goed voorbeeld is het Opwekkingslied 333 El Elohim. Het lied is geschreven in D, en is een vrij eenvoudig lied. Door een paar dingen is het toch een heel interessant lied.

  • Wisselen tussen mineur en majeur. Het couplet gebruikt het hoofdpatroon Bm – A – G, een typische dalende lijn. Dit klinkt treurig. Het refrein is juist sterk in majeur door het patroon G – A – D.
  • Uit de toonladder stappen. Twee keer wordt afgeweken van de toonladder. In de overgang van het refrein naar het couplet: D – E – F#m. Volgens de toonladder van D zou je een Em in plaats van een E moeten krijgen. Juist de E, waarbij de G verhoogd is naar een G#, trekt je als het ware naar het majeur gedeelte. De tweede keer vinden we aan het einde van het refrein: C – G – D. De C ‘hoort’ niet in de toonladder van D, daarin zit een C#. Maar door het C akkoord krijg je een andere feel. Het is niet zo mineur als het couplet, maar heeft wel iets melancholisch.

  1. Variatie in maatsoort

Regelmatig kom je tegen dat er een extra 2/4 maat is ingeslopen. Vaak is dit maar een maat, bijv. aan het einde van een couplet. Leuker wordt het als je dit in een regelmatiger patroon weet te passen. Spaarzaam zijn er voorbeelden te vinden in bijvoorbeeld Opwekking.

  • Het is volbracht (260): dit lied wisselt af tussen 4/4 en 3/4.

  • Zo lief had God de Vader ons (509): dit lied is bijna geheel in 5/4, met een aantal maten 3/4 aan het einde van het refrein(volgens de notatie van CCLI). Overigens wordt dit lied ook (in dubbel tempo) genoteerd als 6/4 + 4/4.

Deze voorbeelden zijn de meer ‘hymnische’ liederen. Gezangen hebben vaker een vrijer tempo, kijk maar eens in een gezangenbundel. Een moderner voorbeeld is het lied Heer, vergeef ons van Schrijvers voor Gerechtigheid. Dit is genoteerd als 4/4 + 2/4 + 4/4 (10/4) en 3/4 + 4/4 (7/4).

Een andere toonlader

In plaats van een kleine variatie in een toonladder, kun je ook andere toonladder dan mineur of majeur gebruiken. Lees nog eens het stuk over de toonladders. Het is wat lastiger om hier een voorbeeld in te vinden. Bijvoorbeeld het Psalmen voor Nu 115 Niemand anders is in D Dorisch (de tweede modes vanaf C: D – E – F – G – A – B – C). Het lijkt op een D mineur, maar door de B klinkt het wat minder zwaar (in D mineur is het een Bb). In het refrein is het patroon Am – C – G – F, waardoor het een gewone A mineur toonladder lijkt. Het lijkt alsof er iets oplost. Toch eindigt het lied weer in Dm (om precies te zijn: D7(sus2), waardoor het toch Dorisch blijft.

Voor gevorderden…

Ik heb een paar voorbeelden genoemd die vooral in de kerk gehoord zullen worden. Ik luister veel naar Progressive Rock, een muziekstijl waarin juist zoveel mogelijk “buiten de lijntjes” gekleurd wordt. Een van mijn favoriete artiesten is Neal Morse. Luister maar eens naar een nummer van zijn laatste album, The Call. Veel variatie, verschillende toonsoorten, maatsoorten, knappe harmoniëen…

En nu jij?
Ik heb wat voorbeelden genoemd. Luister eerst maar veel. En ga dan experimenteren met eigen maaksels! Om af te sluiten een eigen maaksel, Forward! he cried, waarin een aantal van de genoemde zaken terugkomen.

  • Het lied is in grotendeels in C Lydisch (G majeur of E mineur beginnend op C), het middenstuk/einde is daarvan afgeleid in D Hypomixolydisch (dezelfde tonen, maar beginnend op A en eindigend in D). Er zit ook nog in het thema (waarmee het nummer begint) een transponatie van C Lydisch naar D Lydisch, die weer terug naar C Lydisch gaat.
  • In het middenstuk is een F akkoord, wat niet in die toonsoort past.
  • Het eerste deel van het middenstuk is in de maatsoort 11/8, het tweede en laatste deel 6/4 en het derde gedeelte in 7/4. In het thema zit ook nog een enkele keer een 3/8 en een 3/4 maat in de overgangen.

Overigens is het nu niet zo dat ik dit heb geschreven met al die toonladders in mijn achterhoofd. Ik was toen zelfs helemaal niet bezig met kerktoonladders. Ik zag het als een E mineur waarbij ik op de C begon en nooit oploste in een E mineur. De onregelmatige maatsoorten… ja dat zit er al in sinds mijn 18e

Advertenties

2 thoughts on “Theorie van de muziek IV: Buiten de lijntjes kleuren! Of: hoe breng je kleur aan in een lied.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s